đồng hành

Bệnh trạng cuối đời của vua Gia Long


Hồi cứu y sử 
 
1. Ngự dược nhật ký
 
Sau lễ hội Festival Huế tháng 3/2012, tôi được gặp “nhà Huế học – researcher of Huestudies” GS.BS Bùi Minh Đức (thành viên Hội giáo sư Đại học Hoa Kỳ AAUP – American association of unversity professors) tại Tp. Hồ Chí Minh, anh cho tôi đọc tư liệu quí: Châu bản triều Nguyễn (Gia Long tập 5).
 
Tôi đặc biệt chú ý phần “ngự dược nhật ký” năm Kỷ Mão – 1819, ghi chép lại 94 lần kê toa (gồm 24 bài thuốc) của Thái Y Viện triều Nguyễn, đã dùng để chữa bệnh cho vua Gia Long (Nguyễn Phúc Ánh) (1) từ rằm tháng giêng đến rằm tháng chạp năm này; tôi lưu tâm chi tiết:
 
- Ngày Bính Tý 18 tháng 11 âm lịch: nhà vua không được khoẻ.
 
- Ngày Kỷ Sửu 1 tháng chạp: nhà vua không ra chầu nữa.
 
- Ngày Đinh Mùi 19 tháng chạp: nhà vua băng hà ở điện Thái Hoà.
 
Để làm “nhiệm vụ chuyên nghiệp” của một thầy thuốc Việt Nam cổ truyền: hồi cứu y sử hiếm có này, nhằm tìm hiểu (và học tập thêm!) bệnh trạng của vua Gia Long trước khi qua đời (năm Kỷ Mão – 1819) thông qua các bài thuốc mà ông đã dùng.
 
2. Liệt kê các bài thuốc Đông y
 
2.1. Quí 1 năm Kỷ Mão (1819): các thầy thuốc Viện Thái Y (Nguyễn Tiến Hậu – Đoàn Đức Hoàng – Nguyễn Ngọc Huy – Nguyễn Tiến Bảo – Nguyễn Văn Thành) đã trình tấu nhà vua dùng các bài thuốc (có gia giảm): Bát vị thang, Dị công thang, Bát vị hoàn, Lý trung thang và 03 bài thuốc bôi ngoài da.
 
2.2. Quí 2 năm Kỷ Mão (1819): các bài thuốc (có gia giảm theo thiết chẩn – tâter le pouls) gồm: Nhân sâm thang, Lý trung thang, Bát vị hoàn, Hương sa lục quân thang, Trà gừng thang, Bát vị thang và 01 bài thuốc bôi ngoài da (do các thầy thuốc điều trị: Nguyễn Tiến Hậu, Đoàn Đức Hoàng, Đoàn Văn Hoà, Nguyễn Tiến Bảo).
 
2.3. Quí 3 năm Kỷ Mão – 1819: vẫn nhóm thầy thuốc ở quí 2, đã tiếp tục kê toa điều trị cho nhà vua, gồm các bài: Lý trung thang, Bát vị thang, Trà gừng thang, Tứ quân tử thang, Thất vị thang, Sâm linh bạch truật tán, Thọ tỳ thang, Bổ trung ích khí thang, Sâm phụ thang, Vị quan thang.
 
2.4. Quí 4 năm Kỷ Mão – 1819: Vị quan thang, Lý trung thang, Thất vị thang, Thọ tỳ thang, Bát vị hoàn, Phụ tử lý trung thang, Bát vị thang, Hồi nguyên ẩm, Hồi nguyên cao, Sâm truật phụ thang, Thận khí thang, Sâm phụ thang, Lục vị hồi dương ẩm, Tứ quân tử thang (nhóm thầy thuốc điều trị: Nguyễn Tiến Hậu, Đoàn văn Hoà, Trần Vân Đại).
 
3. Bệnh trạng nhà vua
 
Theo biện chứng luận trị của y học cổ truyền phương đông, các bài thuốc (thống kê là 24 bài) được các “ngự y” đã sử dụng chữa bệnh cho vua Gia Long trong năm Kỷ Mão – 1819 (từ tháng Giêng đến trung tuần tháng chạp), là nhằm chữa hội chứng “tỳ - thận lưỡng hư”, bởi lẽ căn cứ vào chủ trị mỗi bài thuốc (không kể 4 bài thuốc bôi ngoài da) như sau:
 
3.1. Chữa tỳ vị hư hàn (2): dị công thang, lý trung thang, nhân sâm thang, hương sa lục quân thang, trà gừng thang, tứ quân tử thang, Sâm linh bạch truật tán, thọ tỳ thang, bổ trung ích khí thang, vị quan thang, phụ tử lý trung thang (11 bài tổng quát chữa hệ tiêu hoá yếu kém).
 
3.2. Chữa thận dương hư (3): bát vị thang, bát vị hoàn, thất vị thang, sâm phụ khang, hồi nguyên ẩm, sâm truật phụ thang, hồi nguyên cao, thận khí thang, lục vị hồi dương ẩm (9 bài tổng quát phục hồi nguyên dương thận suy thoái).
 
3.3. Ngoài ra, còn có 4 bài thuốc bôi ngoài da để chữa ngứa và mụn nhọt … Theo kinh nghiệm chẩn đoán về trường hợp này: có thể vị hoàng đế bị “dị ứng do ký sinh trùng” gây ra ngứa? Các chủng “chúng sinh nội môi” giun - sán mà không được xuất ra “ngoại môi” hàng năm, thì chúng tràn ngập các tổ chức thuộc hệ tiêu hoá (ruột, gan, mật, tá tràng …) rất dễ phát sinh chứng “tỳ vị hư hàn, can khí phạm vị” (cách nói của đông y: chỉ các bệnh chứng RLTH nói chung; nhẹ thì ăn uống không ngon – không tiêu … nặng thì lở loét dạ dày – tá tràng , viêm gan, viêm túi mật, thậm chí còn … xơ gan cổ trướng!
 
Nhất là ẩm thực của hoàng cung Huế: rất lạ rất ngon với nhiều món “nem rồng chả phượng” … bà con họ tộc “sên – lải” có nhiều cơ hội trà trộn “thâm nhập nội môi”, rồi xây dựng “chiến khu” để tìm cách xoá sổ “linh khu” (4) của người sử dụng nó!
 
4. Nghệ thuật điều trị của các ngự  y: là rất thận trọng mỗi khi kê toa chữa bệnh cho nhà vua:
 
4.1. bồi bổ “nguyên khí tiên thiên” là chức năng thận (chủ yếu thận dương hư cần phải can thiệp nhanh) song hành với việc chữa chứng RLTH (tỳ & vị), từ tháng giêng cho đến tháng 10 năm Kỷ Mão – 1819 (thời gian nhà vua đã vào ngưỡng tuổi U.60, chắc chắn khả năng phồn thực “erectile dysfunction syndrom – yếu sinh lý” là đã xảy ra).
 
4.2. Hai tháng 11 & 12 âl năm này, có thể vị hoàng đế đã “kiệt sức” chân khí (surmenage grave?), nên các ngự y dồn dập phục hồi “nguyên khí tiên thiên” (vitalité exprimée par rein) cho vua, đó là các bài: thất vị thang – bát vị hoàn – phụ tử lý trung thang – hồi nguyên ẩm – sâm truật phụ thang – thận khí thang – lục vị hồi dương ẩm … Tôi có nhận định thêm: rất có thể vua GL bị bệnh xơ gan có cổ trướng (cirrhose avec ascite?) mà qua đời ! Bởi vì các tháng thuộc nửa năm đầu: hội chứng RLTH & ngứa lở ngoài da … đã là triệu chứng ban đầu của viêm gan hoặc tiền xơ gan còn … bù, mà không được quan tâm?
 
4.3. Những dược liệu có tính thông thuỷ “lợi tiểu” được huy động như: xa tiền tử, trạch tả, ngũ vị tử, phục linh, mạch môn … ở những tháng cuối năm 1819, càng chứng tỏ nhà vua bị “bí tiểu tiện” do giai đoạn các thuỳ gan đã cứng (chết) … và cuối cùng là bài “tứ quân tử thang” (uống vào trung tuần tháng chạp 1819) chỉ là cách “trả lễ vua tôi” của các ngự y, hàm ý: tiếp “khí lực – énergie vitale” lần cuối cho đấng quân vương (để ngài thanh thản sang cõi … khác), mà không “bị triều đình” thù oán ghép cho tội … đầu độc vua! Lý do bài “tứ quân thang” là thuốc cổ phương danh chính ngôn thuận (được hội đồng giống như “FDA” (5)  của các triều đại công nhận, cho phép dùng rộng rãi) đối với  giới đông y xưa & nay!
 
Tạm kết
 
Trên đây là “cách hồi cứu” các bài thuốc đông y đã chữa cho vua GL (theo lý pháp đông y: hội chứng tỳ – thận lưỡng hư). Người viết đã có suy nghĩ: phải chi thời đó có khả năng”cận lâm sàng” như hiện nay, thì vị vua “khai sáng triều Nguyễn” đã có thể sống vượt qua năm Kỷ Mão 1819! (vì phát hiện được sớm bệnh trạng thuộc hệ tiêu hoá, do ký sinh trùng tai hại gây ra.. tổn thương gan! (6)
 
 Lê Hưng VKD
                                                                   (biên khảo “Nhiếp Sinh”)
Chú thích:
 
(1) Thế Tổ Cao Hoàng Đế nhà Nguyễn: Vua Gia Long (1762 – 1820) có tất cả 21 bà vợ chính thức ghi đẳng trật trong Nội cung (theo Nguyễn Phước tộc thế phả còn ghi thêm “ngoài ra còn có một số bà không rõ tên và lai lịch”).
 
(2) Tỳ vị hư hàn: là sự giảm sút công năng của tỳ vị - can – thận …
 
(3) Thận dương hư: chứng đại tiện lỏng ở người già, do mệnh môn hoả suy…
 
(4) Linh Khu: bộ máy người, cơ thể người.
 
(5) FDA: cơ quan quản lý thực phẩm & thuốc nổi tiếng nghiêm túc của Hoa Kỳ hiện nay.
 
(6) Năm xưa (trước 1963) cụ đông y sĩ Đẩu Sơn – Lê Lã Sảng (dòng họ Lê Lã – Hưng Yên) đã cảnh giác đúc kết cho các thế hệ con cháu: xơ gan cổ trướng là căn bệnh khó (nan y), là sự xấu hổ của thầy thuốc, vì chứng bệnh này có 5 thể phức tạp (của hội chứng “Hoàng đản – hiếp thống”):
 
* Thể can uất tỳ hư là dấu hiệu rối loạn tiêu hóa ( RLTH ): choáng váng, mệt mỏi , chán ăn, trướng bụng, đại tiện lỏng, ngứa ngáy khó chịu……là xơ gan còn bù.
 
* Thể khí trệ  huyết ứ gồm các triệu chứng : đau tức nhẹ vùng hông sườn, bụng chướng, ăn kém, ngủ kém, người gầy, lách to…..là xơ gan có dấu hiệu tăng áp lực tĩnh mạch cửa.
 
* Thể âm hư thấp nhiệt có triệu chứng : nước da vàng xạm, chân phù, tiểu ít và sậm màu, thường chảy máu chân răng….là xơ gan cổ trướng giai đoạn đầu.
 
* Thể tỳ thận dương hư với triệu chứng mệt mỏi, chán ăn, trướng bụng, chân phù, đại tiện lỏng, tiểu tiện rất ít và đỏ, sắc diện vàng xanh, bạc nhược…..là xơ gan cổ trướng giai đoạn điển hình.
 
* Thể thủy khí tương kết với cổ trướng tăng nhanh ( bụng căng rất to )không nằm được lâu, đại & tiểu tiện rất khó khăn…..là xơ gan cổ trướng giai đoạn kịch phát.
 
Tư liệu tham khảo:
 
Việt Nam Sử lược, tác giả: Trần Trọng Kim
 
Lịch sử nhìn lại dưới góc độ y khoa, tác giả: Bùi Minh Đức
 

các bài viết liên quan


địa bàn triển khai ứng dụng laser quang châm

Tổng lượt truy cập: 1.318.871

Đang online: 34