đồng hành

Thông tin về cây Tổ kén


Thời gian gần đây cộng đồng mạng rộ lên thông tin về cây An Xoa ở huyện Lộc Ninh, tỉnh Bình Phước. Một số người quen từ các tỉnh và thành phố Hồ Chí Minh đã điện thoại liên hệ với chúng tôi (Nhóm nghiên cứu những cây mang tên Sâm tại huyện Lộc Ninh - năm 2004 và điều tra tài nguyên cây thuốc tại tỉnh Bình Dương - năm 2008) để tìm hiểu thêm. Chúng tôi đã tiến hành nhận dạng qua hình ảnh cây An Xoa trên mạng. Bước đầu xác định cây An Xoa có hình thể ngoài giống cây Tổ kén, có tên khoa học là Helicteres angustifolia L. Họ Trôm Sterculiaceae.

Cây Tổ kén có tất cả 06 loại như sau:
 
STT Tên thường gọi Tên khoa học
1 Tổ kén- Dó hẹp Helicteres angustifolia L. terculiaceae
2 Tổ kén cái- Dó lông Helicteres hirtuta Lour. Sterculiaceae
3 Tổ kén hoa trắng Helicteres Viscida Blume. Sterculiaceae
4 Tổ kén không lông Helicteres glabriuscula Wall. Sterculiaceae
5 Tổ kén lá mác- Dó thon Helicteres lanceolata DC Sterculiaceae
6 Tổ kén tròn- Dó trĩn Helicteres isora L. Sterculiaceae
 
 

Cây Tổ kén (tại xã Lộc Thành, huyện Lộc Ninh, tỉnh Bình Phước)

Tại Tân Uyên các lương y gia truyền đã di thực cây Tổ kén và trồng tại vườn nhà, còn gọi là Dó hẹp (do đặc điểm sống ven bờ sông suối nên còn gọi là Xà lĩa biền). Cây này có lá hình giáo hẹp hay hình dải thuôn, mặt trên nhẵn, màu lục sẫm, mặt dưới màu hung, phủ lông hình sao.
 
Tổ kén có vị đắng, hơi ngọt, tính hàn; có tác dụng thanh nhiệt giải độc, tiêu viêm, chống ngứa. Thường dùng chữa sốt rét, cảm mạo nhiệt độ cao không giảm, viêm họng, viêm tuyến mang tai, sởi, ỉa chảy, lỵ, viêm ruột, lỡ ngứa ngoài da, trĩ, tràng nhạc, đau đầu, miệng khát. Cũng được dùng trị rắn độc cắn, trị bệnh ung, bướu và chứng đau nhức, đặc biệt đối với bệnh thuộc phổi. Cây Xà lĩa biền chặt về thái phiến cả lá, thân và rể, phơi khô hoặc sao vàng (nếu dùng tươi) nấu nước uống.
 
Trong dân gian người ta dùng làm thuốc giải trừ ban sởi, giải nhiệt độc và rửa loại mụn đóng vẩy nến. Mỗi lần dùng 10 đến 15g sắc uống. Không nên dùng quá liều vì sẽ gây nôn và ỉa chảy. Tránh dùng cho phụ nữ có thai và người cơ thể suy nhược.
 
Dùng ngoài: rễ Tổ kén nghiền nát, thêm rượu và dùng nước bôi lên chỗ đau trị Quai bị, vết thương, rắn cắn.
 
Kinh nghiệm của các lương y Lộc Ninh hướng về điều trị giải độc, trị bệnh gan. Cách dùng và liều lượng cả hai nơi đều giống nhau.

 

Cây Tổ kén (Helicteres angustifolia L. Sterculiaceae)

Nhóm nghiên cứu đã tiến hành khảo sát thực địa tại huyện Lộc Ninh, Bình Phước, đồng thời thu thập mẫu đối chiếu mô tả của Từ điển cây thuốc Việt Nam (bộ mới) của tác giả Võ Văn Chi. Sơ bộ cho thấy cây Tổ kén tại Lộc Ninh đang được sử dụng dưới tên An Xoa là cây Tổ kén cái và dùng làm thuốc chữa ung nhọt. Rể dùng làm dịu đau, dùng chữa kiết lỵ, đậu sởi, cảm cúm và làm thuốc tiêu độc, còn dùng chữa đái dắt.
 
Cây Tổ kén cái mọc hoang từ Bắc vào Nam, mọc phổ biến trong rừng thưa, ven rừng, trên các bãi hoang, đồi cỏ, ở độ cao từ thấp lên đến 1.500 m. Ra hoa kết trái gần như quanh năm. Riêng tại Lộc Ninh (Bình Phước) và Tân Uyên (Bình Dương) cho thấy cây mọc vùng đất cát, đất xám. Sống dưới tán cây rừng, rừng khộp, rừng bụi, vùng ven suối, trên đất hoang. Mùa khô mọc ít lá, hoa nở nhiều từ tháng 4-5 (đầu mưa). Do toàn cây (thân và lá) trái đều có lông nên dễ gây ngứa.
 
Cây Tổ kén (mẫu 01)
 
Tổ kén cái, còn có tên gọi khác là Dó lông. Tên khoa học là Helicteres hirsuta Lour, thuộc họ Trôm – Sterculiaceae. Dạng cây bụi cao 1-3m; nhánh hình trụ, có lông. Lá hình trái xoan, dài 5-17cm, rộng 2,5-7,5cm. Gốc cụt hay hình tim, đầu thon thành mủi nhọn. Mép có răng không đều. Mặt dưới màu trắng, cả hai măt phủ đầy lông hình sao; gân gốc 5, cuống lá dài 0,8-4cm; lá kèm hình dãi, có lông, dễ rụng. Cụm hoa là những bông ngắn, đơn hay xếp đôi ở nách lá. Hoa màu hồng hay đỏ; cuống hoa có khớp và có lá bắc dễ rụng; đài hình ống phủ lông hình sao, màu đo đỏ, chia 5 răng; cánh hoa 5; cuống bộ nhị có vân đỏ; nhị 10, nhị lép bằng chỉ nhị; bầu có nhiều gợn, chứa 25-30 màu trong mỗi lá noãn. Quả nang hình trụ nhọn; hạt nhiều, hình lăng trụ. Ra hoa kết quả từ mùa hạ đến mùa đông (VVC).
 
Qua khảo sát của chuyên gia thuộc Viện Sâm và dược liệu trên hoa theo mẫu cho thấy đây chính là cây Tổ kén cái. Với thông tin bước đầu về kết quả khảo sát thực địa, quan sát tự nhiên, hình thể ngoài bằng mắt, đồng thời đối chiếu với Từ điển cây thuốc Việt Nam, phỏng vấn chuyên gia cho thấy thông tin ban đầu là đáng tin cậy.
 
Trần Đình Hợp
 

các bài viết liên quan


  Nhu Châm là gì ?   -  

địa bàn triển khai ứng dụng laser quang châm

Tổng lượt truy cập: 408.548

Đang online: 16